Polscy krolowie elekcyjni-1

10 (2)

Henryk Walezy (1551 —1589)

Przypisywany Jean de Court (1530–1584)  Henry III.  XVI wiek

Henry III. XVI wiek  Przypisywany Jean de Court

Wjazd poselstwa polskich senatorów po Henryka Walezego do Paryża.  Antoni Oleszczyński (1794–1879)

Wjazd poselstwa polskich senatorów po Henryka Walezego do Paryża. Antoni Oleszczyński (1794–1879)

Henryk (I) III Walezy, fr. Henri de Valois, właśc. Edward Aleksander (ur. 19 września 1551 w Fontainebleau, zm. 2 sierpnia 1589 w Saint-Cloud) – ostatni z francuskiej dynastii Walezjuszów, książę Orleanu, w latach 1573-1575 pierwszy elekcyjny król Polski jako Henryk I, od 1574 roku król Francji jako Henryk III.

 W latach 1573-1575 pierwszy elekcyjny król Polski jako Henryk I, od 1574 roku król Francji jako Henryk III. Był czwartym synem Henryka II króla Francji i Katarzyny Medycejskiej.

Ucieczka Henryka Walezego z Polski obraz Artura Grottgera

Ucieczka Henryka Walezego z Polski obraz Artura Grottgera

W czerwcu 1574 r., Henryk odebrał wiadomość o śmierci brata  króla Karola IX. Kilka dni później, nocą z 18 na 19 czerwca 1574 r. potajemnie, nie zasięgnąwszy rady senatu, w przebraniu, opuścił Wawel i udał się pospiesznie w kierunku granicy.

  Odjazd króla zauważono jednak i natychmiast wyruszyła za nim pogoń kierowana przez kasztelana wojnickiego Jana Tęczyńskiego.

 0 (3)

Stefan Batory (1533-1586)

Stefan Batory  - książę siedmiogrodzki, król Polski i wielki książę litewski

Stefan Batory – książę siedmiogrodzki, król Polski i wielki książę litewski

Stefan Batory (węg. Báthory István, ur. 27 września 1533 w Szilágysomlyó, zm. 12 grudnia 1586 w Grodnie) – książę siedmiogrodzki od 1571.

Anna Jagiellonka z mężem Stefanem Batorym na obrazie Jana Matejki. Powyżej pary królewskiej biały orzeł w kartuszu herbowym. W górnym lewym rogu herb Wilcze Zęby. W górnym prawym rogu herb Pogoń.

Anna Jagiellonka z mężem Stefanem Batorym na obrazie Jana Matejki.
Powyżej pary królewskiej biały orzeł w kartuszu herbowym. W górnym lewym rogu herb Wilcze Zęby. W górnym prawym rogu herb Pogoń.

Król Polski od 1576, po ślubie w tym samym roku z Anną Jagiellonką, córką Zygmunta I Starego.

  W 1579 rozpoczął wojnę o odebranie zagarniętych przez Rosję w poprzednim roku Inflant i utraconej jeszcze w 1563 ziemi połockiej. Przeprowadził trzy zwycięskie kampanie zaczepne na terytorium państwa rosyjskiego, do których zmobilizował przeciwko 200-tysięcznej armii rosyjskiej ok. 48 tys. żołnierzy wraz z silną artylerią oblężniczą. Batory zreorganizował wojsko . Korzystał także z bardzo przydatnej w zdobywaniu twierdz formacji piechoty węgierskiej.  W czasie pierwszej kampanii zdobył w sierpniu 1579 Połock.

29 maja 1580w Wilnie miała miejsce ceremonia wręczenia Batoremu papieskich darów – czapki i miecza.

Druga kampania, przeprowadzona w 1580, doprowadziła do zdobycia Wielkich Łuk.

Batory pod Pskowem 

Oblężenie Pskowa — decydujący element III wyprawy inflanckiej Stefana Batorego.

Stefan Batory pod Pskowem, Jan Matejko

Stefan Batory pod Pskowem, Jan Matejko

Trwało od 8 września 1581 do 6 lutego 1582 i choć niezakończone sukcesem, przyczyniło się do szczęśliwego dla Rzeczypospolitej końca – rozejmu w Jamie Zapolskim, w wyniku którego car rosyjski Iwan IV Groźny został zmuszony do oddania Polsce Inflant.

0 (4)

Jan Zamoyski (1542-1605)

Jan Zamoyski, portret namalowany w XIX w., z kolekcji Muzeum Pałacu w Wilanowie

Jan Zamoyski, portret namalowany w XIX w., z kolekcji Muzeum Pałacu w Wilanowie

Najbliższym współpracownikiem i wiernym sojusznikiem króla w okresie jego panowania w Polsce był kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski. Niezmiernie utalentowany, przyczynił się do politycznych i gospodarczych sukcesów króla, a także wojskowych, jako hetman wielki koronny. W czasie swego urzędowania, Jan Zamoyski stał się jednym z najbogatszych magnatów w Europie będąc także wielkim mecenasem sztuki.

 0 (5)

Zygmunt III Waza(1566-1632)

Martin Kober Portret miniaturowy króla Zygmunta III Wazy.

Portret miniaturowy króla Zygmunta III Wazy. Martin Kober

Zygmunt III Waza (ur. 20 czerwca 1566 w szwedzkim zamku Gripsholm, zm. 30 kwietnia 1632 w Warszawie).  Starszy z dwóch synów króla szwedzkiego Jana III Wazy i jedyny z jego małżeństwa z królewną polską Katarzyną Jagiellonką.

 Król Polski (1587-1632 ) i Szwecji(1592-1599 ), tytularny król Szwecji 1599-1632 z dynastii Wazów.

Wojna z Rosją

Szymon Boguszowicz  Dymitr Samozwaniec w stroju koronacyjnym.

Dymitr Samozwaniec w stroju koronacyjnym. Szymon Boguszowicz

W Rosji, po śmierci cara Fiodora I syna i następcy Iwana Groźnego, miał miejsce kryzys władzy, określany mianem “wielkiej smuty”, który trwał przez kilkanaście lat. Mieli w nim udział Polacy, gdy w 1605 po śmierci cara Borysa Godunowa osadzili na tronie moskiewskim Dymitra Samozwańca I(właściwie mnicha rosyjskiego, Grigorija Otriepjewa), wykreowanego na rzekomego syna cara Iwana IV Groźnego.

Stanisław Żółkiewski przedstawia królowi Zygmuntowi III na sejmie w 1611 r. pojmanych braci Szujskich, obraz autorstwa Tomasza Dolabella

Stanisław Żółkiewski przedstawia królowi Zygmuntowi III na sejmie w 1611 r. pojmanych braci Szujskich, obraz autorstwa Tomasza Dolabella

W 1606 Dymitr Samozwaniec I obalony został przez spisek bojarów, a carem ogłosił się ich przywódca Wasyl Szujski.

 W 1608 pojawił się jednak kolejny Dymitr, Dymitr Samozwaniec II, również wspomagany zbrojnie przez Polaków, głównie konfederatów sandomierskich oraz lisowczyków. Wówczas Wasyl zawarł układ o wzajemnej pomocy ze Szwecją, co stało się pretekstem do wszczęcia przez Zygmunta III Wazy kolejnej wojny z Rosją (1609-1618). Wojna rozpoczęła się od oblężenia Smoleńska, który Polacy zdobyli po dwóch latach.

Oblężenie Smoleńska w czasie wojny polsko-rosyjskiej 1609-1618

Oblężenie Smoleńska w czasie wojny polsko-rosyjskiej 1609-1618

Po dwóch latach Polacy, zostali jednak z Moskwy wyparci. Jeszcze raz próbowali zdobyć stolicę Rosji w 1618.  Po nieudanej próbie opanowania miasta, zawarty został w 1619 rozejm w Dywilinie, na mocy którego Rzeczpospolita odzyskała Smoleńsk oraz ziemie czernihowską i siewierską.

 Odtąd, aż do utraty Inflant w 1622 na rzecz Szwecji, Rzeczpospolita osiągnęła obszar 990 tys. km², co stanowiło największą powierzchnię, jaką państwo to miało w swej historii.

0 (9)

Władysław IV Waza(1595-1648)

Waładysław IV w stroju koronacyjnym, przed 1635 r., portret autorstwa Bartłomieja Milwitza

Waładysław IV w stroju koronacyjnym, przed 1635 r., portret autorstwa Bartłomieja Milwitza

Władysław IV Waza (ur. 9 czerwca 1595 w Łobzowie, zm. 20 maja 1648 w Mereczu) – syn Zygmunta III Wazy i Anny Habsburżanki, król Polski w latach 1632–1648, tytularny król Szwecji 1632–1648, tytularny car Rosji do 1634.

Przypisywany Étienne de La Hire (1583–1643)  Kolekcja sztuki królewicza Władysława Wazy.

Kolekcja sztuki królewicza Władysława Wazy. Przypisywany Étienne de La Hire (1583–1643)

Jako król był w stanie uniknąć zaangażowania Rzeczypospolitej w wojnie Trzydziestoletniej, trzymał się tolerancji religijnej i przeprowadził reformę wojskową. Bezskutecznie starał się umocnić władzę królewską, występując przeciwko magnatów.

Panowanie Władysława IV okazało się ostatniej (z wyłączeniem panowania Jana III Sobieskiego) stabilną epoką w historii królewskiej Polski, i z jego śmiercią skończył się Złoty wiek Rzeczypospolitej.

Wojna z Turcją

Wielkie uznanie i szacunek szlachty zdobył królewicz Władysław w czasie wojny z Turcją. Klęska pod Cecorą w 1620 r., w której zginął hetman wielki koronny Stanisław Żółkiewski, była zaskoczeniem i niespodziewanym ciosem.

Obrona polskiego sztandaru pod Chocimiem, Juliusz Kossak

Obrona polskiego sztandaru pod Chocimiem, Juliusz Kossak

W 1621 r. pod Chocim wyruszyła kolejna armia polska, licząca 18 tys. żołnierzy, którą dowodził właśnie Władysław.

 Jeszcze w Warszawie królewicz otrzymał od nuncjusza papieskiego sztandar z białym orłem z krzyżem na piersi i napisem pro gloria crucis.

Po miesięcznych walkach rozpoczęły się negocjacje. Po kilkudniowych rokowaniach zawarto 9 października traktat pokojowy, honorowy dla obu stron. Po uznaniu przez Polskę zwierzchności tureckiej nad Mołdawią, armia turecka opuściła 10 października swój obóz, a 13 tego miesiąca odeszli za Dniestr Polacy i Kozacy. Polacy zobowiązywali się powstrzymać Kozaków od najazdów na Turcję, a Turcy powstrzymywać Tatarów od najazdów na Polskę. Granicą Rzeczypospolitej pozostał Dniestr.

0 (11)

Jan II Kazimierz Waza(1609-1672)

Jan II Kazimierz, portret autorstwa Daniela Schultza, 1660 r.

Jan II Kazimierz, portret autorstwa Daniela Schultza, 1660 r.

Koronacja Jana Kazimierza w katedrze Wawelskiej, obraz nieznanego polskiego malarza, 1649 r.

Koronacja Jana Kazimierza w katedrze Wawelskiej, obraz nieznanego polskiego malarza, 1649 r.

Jan II Kazimierz Waza (ur. 22 marca 1609 w Krakowie, zm. 16 grudnia 1672 w Nevers) – król Polski w latach 1648-1668, tytularny król Szwecji do 1660 z dynastii Wazów. Syn króla Polski i Szwecji Zygmunta III Wazy i Konstancji Habsburżanki, arcyksiężniczki austriackiej. Przyrodni brat Władysława IV Wazy.

Kawaler Orderu Złotego Runa. Abdykował w 1668 roku, przerywając ciągłość dynastyczną. Był ostatnim członkiem rodu Wazów blisko spokrewnionym z Jagiellonami.

Śluby lwowskie Jana Kazimierza z 1656 r., obraz Jana Matejki

Śluby lwowskie Jana Kazimierza z 1656 r., obraz Jana Matejki

W okresie swego panowania Jan II Kazimierz Waza musiał się zmagać z trzema groźnymi wojnami.

W latach 1648-1649 i 1651-1654 trwała wojna domowa w południowo-wschodniej części Rzeczypospolitej, zwana powstaniem Chmielnickiego. Powstanie to, wsparte w 1654 przez Rosję doprowadziło do wybuchu wojny polsko-rosyjskiej w latach 1654-1667, przerwanej w latach 1656-1660 wybuchem wojny polsko-szwedzkiej (1655-1660, nazwanej „potopem szwedzkim” związanej z II wojną północną, gdyż prawie cała Rzeczpospolita została wówczas opanowana przez wojska szwedzkie.)

Juliusz Kossak, Mikołaj Gniewosz ratuje króla w bitwie pod Zborowem

Mikołaj Gniewosz ratuje króla w bitwie pod Zborowem. Juliusz Kossak

W 1648, Jan Kazimierz, pozostając pod wpływem kanclerza wielkiego koronnego Jerzego Ossolińskiego był początkowo zwolennikiem porozumienia z Bohdanem Chmielnickim. Jednak już w 1649, pozbawiony złudzeń, wyruszył w pole na czele wojsk Rzeczypospolitej.

W lecie 1649 idąc z odsieczą obleganemu Zbarażowi stoczył bitwę pod Zborowem, zakończoną podpisaniem ugody zborowskiej i przeciągnięciem na stronę polską chana krymskiego Islama III Gireja.

0 (12)

Michał Korybut Wiśniowiecki (1640-1673)

Michał Korybut Wiśniowiecki, Daniel Schultz, 1670

Michał Korybut Wiśniowiecki, Daniel Schultz, 1670

Michał Tomasz Korybut Wiśniowiecki herbu Korybut (ur. 31 maja 1640 w Białym Kamieniu, zm. 10 listopada 1673 roku we Lwowie) – król Polski w latach 1669–1673.

 Syn wojewody ruskiego, księcia Jeremiego Wiśniowieckiego i Gryzeldy Zamoyskiej. Mąż Eleonory Habsburg, córki cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, króla Czech i Węgier Ferdynanda III Habsburga.

Johann Hoffmann  Koronacja Michała Korybuta Wiśniowieckiego.

Koronacja Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Johann Hoffmann

Większość historyków źle ocenia Michała Korybuta Wiśniowieckiego jako władcę.

Zachowane do naszych czasów źródła ukazują go jako gnuśnego, strachliwego, żądnego władzy, bez umiejętności politycznych lub choćby wojskowych (jak jego ojciec); przypadkowego władcę z woli tłumu.

Ocena ta wychodziła w głównej mierze ze strony jednego z jego najzagorzalszych wrogów – Jana Sobieskiego.

Wojna i nietrwały pokój z Imperium Osmańskim

Widok na twierdzę w Kamieńcu Podolskim i Most Turecki

Widok na twierdzę w Kamieńcu Podolskim i Most Turecki

W czerwcu 100-tysięczna armia turecka, dowodzona przez samego sułtana Mehmeda IV, obległa Kamieniec Podolski, który 26 sierpnia skapitulował. Lwów okupił się po 10 dniach oblężenia. Czambuły tatarskie dotarły do Hrubieszowa, Jasła i Biecza. Maszerowały na Gołąb nad Wisłą, gdzie był król i zbierało się pospolite ruszenie.

W październiku, na rozpaczliwą prośbę senatorów, Jan Sobieski wyprawił się z garstką wojska na czambuły tatarskie. Pod Niemirowem rozgromił ordę Dżambet Gireja. Pod Komarnem zniszczył drugi kosz tatarski, a pod Petranką zniósł trzecie zgrupowanie.

Pokój

Rzeczpospolita jako lenno imperium osmańskiego w latach 1672-1676

Rzeczpospolita jako lenno imperium osmańskiego w latach 1672-1676

Rezultat tego etapu wojny to “trudny do zaakceptowania” (dla znacznej części szlachty polskiej) pokój w Buczaczu (1672), który oddawał Imperium Ottomańskiemu część ziem wschodnich i wyrażał zgodę na płacenie przez Rzeczpospolitą ustalonych rocznych kwot. Rzeczpospolita stała się do 1676 roku lennem imperium osmańskiego.

 

0 (15)

Jan III Sobieski  (1629– 1696)

Jan III Sobieski z Orderem Świętego Ducha Daniel Schultz (lub jego warsztat) (1615–1683)

Jan III Sobieski z Orderem Świętego Ducha. Daniel Schultz

Herb Janina

Herb Janina

Jan III Sobieski herbu Janina (ur. 17 sierpnia 1629 w Olesku, zm. 17 czerwca 1696 w Wilanowie) – król Polski od 1674, hetman wielki koronny od 1668, hetman polny koronny od 1666, marszałek wielki koronny od 1665, chorąży wielki koronny od 1656.

Portret Jakuba Sobieskiego, kasztelana krakowskiego, ojca króla

Portret Jakuba Sobieskiego, kasztelana krakowskiego, ojca króla

Przez Turków bywał zwany Lwem Lechistanu, a przez chrześcijan Obrońcą Wiary (król został odznaczony tym tytułem przez papieża Innocentego XI w 1684r.)

 Jan Sobieski pochodził ze znamienitego rodu Sobieskich z Sobieszyna, który w okresie życia jego dziada Marka Sobieskiego dołączył do grona rodów magnackich. Jego ojciec, Jakub Sobieski, pod koniec życia był kasztelanem krakowskim.

Teofila Sobieska z synami Markiem i Janem

Teofila Sobieska z synami Markiem i Janem

Krewni przyszłego króla szczególnie w walkach z wyznawcami islamu – Turkami i Tatarami, często ginąc nieraz w brutalnych okolicznościach, co nie pozostało bez wpływu na jego ukształtowanie. Po latach wspominał: „(…) pradziad, dziad, wuj i brat rodzony od pogańskiej położony ręki; jakiego przykładu w domach, lubo rycerskich i wojennych, podobno mało się trafiało”.

Młody Jan wychowywał się w atmosferze kultu dla osoby wielkiego przodka po kądzieli, którego przedstawiano mu jako wzór postawy żołnierza i obywatela. Pierwszymi słowami w języku łacińskim, jakich nauczył się czytać przyszły król, miał być cytat z Ody Horacego: O, quam dulce et decorum est pro patria mori („O, jak słodko i dostojnie jest umierać za ojczyznę”), wypisany na nagrobku Stanisława Żółkiewskiego.

"Instrukcja synom moim do Paryża" z 1645 r. zawiera nakazy i porady Jakuba Sobieskiego, wojewody ruskiego, dla jego synów, Marka i Jana (przyszłego króla polskiego).

“Instrukcja synom moim do Paryża” z 1645 r. zawiera nakazy i porady Jakuba Sobieskiego dla jego synów, Marka i Jana

Otrzymał staranne wykształcenie, zdobywane w całości wraz z bratem Markiem, ściśle według instrukcji sporządzonej przez ojca. Jakub Sobieski polecał zdobycie przez synów gruntownej znajomości kilku języków. 5,5-letnia edukacja w Kolegium Nowodworskiego i Akademii Krakowskiej odegrała wielką rolę w dalszym życiu Jana. Nabył on wówczas biegłej znajomości łaciny i niemieckiego oraz podstaw tureckiego i greki. Po studiach, wraz z bratem Markiem, przebywał dwa i pół roku za granicą, zwiedzając kraje Europy Zachodniej.

Powstanie Chmielnickiego

Pochód Chmielnickiego z Tuhaj Bejem Juliusz Kossak (1824–1899)
Pochód Chmielnickiego z Tuhaj Bejem. Juliusz Kossak

Do kraju bracia (Jan i Marek) wrócili w 1648, na wieść o wybuchu powstania Chmielnickiego.

Obaj zaciągnęli się do wojska i jako rotmistrzowie, na czele własnych chorągwi husarskiej i kozackiej przeszli chrzest bojowy w bitwie pod Zborowem. W 1649 r. wziął udział w odsieczy Zbaraża, w którym wśród oblężonych przebywał jego brat Marek.

Бій під Берестечком. 1651 р. Артур Орльонов
Бій під Берестечком. 1651 р. Артур Орльонов

Brał udział w randze pułkownika w trzydniowej bitwie pod Beresteczkiem w 1651, gdzie w drugim dniu został ciężko raniony w głowę. Uratowany został wówczas przez podkomendnych, którzy ewakuując go nieprzytomnego z pola bitwy, uchronili go od niechybnej niewoli. W czerwcu 1652 r. w bitwie pod Batohem jego brat dostał się do niewoli tatarskiej, w trakcie której został zamordowany wraz z kilkoma tysiącami polskich jeńców.

Masakra polskich jeńców po bitwie pod Batohem.
Masakra polskich jeńców po bitwie pod Batohem.

W czasie wojny z Rosją, walczył w bitwie pod Ochmatowem 1655 z połączoną armią rosyjsko-kozacką.

W 1663 wziął udział w wyprawie na Rosję. Po drodze stłumił bunt wojska Stefana Czarnieckiego pod Lwowem. Osłaniając odwrót wojsk polskich pobił Rosjan i Kozaków w bitwie pod Sośnicą i Kopyśnikami. W czasie tej wyprawy należał do bliskich doradców króla Jana II Kazimierza.

Zbliżenie do dworu i polityka profrancuska

Portret Marii Kazimiery Sobieskiej.

Portret Marii Kazimiery Sobieskiej.

W 1655 Jan Sobieski, poznając przy okazji zabawy dworskiej przy okazji sejmu warszawskiego, pokochał Marię Kazimierę d’Arquien de la Grange, dwórkę królowej Ludwiki Marii Gonzagi.

Związkowi temu patronowała zresztą sama królowa, próbująca przeciągnąć na stronę swojego stronnictwa profrancuskiego obiecującego chorążego wielkiego koronnego.

Ostatecznie jednak, pod wpływem przede wszystkim królowej, poślubiła ona później (w 1658) Jana „Sobiepana Zamoyskiego”.

Ślub z Marysieńką

Jan III Sobieski z rodziną Henri Gascar

Jan III Sobieski z rodziną, Henri Gascar

14 maja 1665 wziął tajny, a 5 lipca 1665 oficjalny ślub z Marysieńką.

Oficjalny ślub był wielkim wydarzeniem w ówczesnej Europie. Udzielał go nuncjusz apostolski Antonio Pignatelli (późniejszy papież Innocenty XII), zaś relację z niego zamieściła największa wówczas europejska gazeta – „Gazette de France”.

Wobec sytuacji po abdykacji Jana Kazimierza

Po sejmie abdykacyjnym (27 sierpnia-16 września 1668) Sobieski stanął wraz z prymasem Mikołajem Prażmowskim na czele stronnictwa profrancuskiego. Popierał do polskiej korony kandydaturę francuskiego księcia Wielkiego Kondeusza.

Po wyborze króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego 19 czerwca 1669, przeszedł do opozycyjnego stronnictwa tzw. malkontentów. Sobieski zawiązał spisek detronizacyjny i doprowadził pierwszy raz w historii Rzeczypospolitej do zerwania sejmu koronacyjnego.

Król Francji Ludwik XIV powierzył Sobieskiemu misję popierania do korony polskiej kandydatury księcia Charles’a-Paris d’Orléans-Longueville. Stał się wówczas głównym wrogiem frakcji dworskiej.

Wojna polsko-turecka

Józef Brandt, „Walka o sztandar turecki” – epizod z wojen polsko-tureckich XVII w.

„Walka o sztandar turecki” – epizod z wojen polsko-tureckich XVII w., Józef Brandt

Na mocy pokoju w Buczaczu (1672), Rzeczpospolita stała się lennem imperium osmańskiego, którym pozostała do 1676 roku.  Kozłów ofiarnych szukano we własnych szeregach, według niektórych źródeł o oddanie twierdzy fałszywie oskarżano osobiście Sobieskiego, doszukując się ukrytych knowań i korupcji. Jednakże, po ocenie dowodów w tej kwestii, konfederaci gołębiowscy pojednali się z nim („Marszałek konfederacyi Czarnecki przykląkł przed nim błagając o łaskę dla oskarżyciela, …”).

Jan Sobieski pod Chocimiem 1673, Andreas Stech (1635–1697)

Jan Sobieski pod Chocimiem 1673, Andreas Stech (1635–1697)

Jesienią 1672 przeprowadził jedną z najbardziej imponujących operacji wojskowych w historii, znaną jako wyprawa Sobieskiego na czambuły tatarskie. Dysponując zaledwie 3000 jazdy pobił kilkudziesięciotysięczne wojska tatarskie, uwalniając 44 000 ludzi z jasyru. 11 listopada 1673 odniósł świetne zwycięstwo nad Turkami pod Chocimiem. Ocaleć miało zaledwie 4000 z 30 000 żołnierzy wroga. Triumf ten przyniósł mu sławę w świecie i koronę polską.

Gdy 10 listopada 1673 zmarł król Michał Korybut Wiśniowiecki  szlachta na sejmie elekcyjnym, jedynie przy sprzeciwie części posłów litewskich, wybrała 21 maja 1674 na jego następcę Jana Sobieskiego. Znaczną rolę w elekcji odegrała Marysieńka, żona Sobieskiego. Sobieski uzyskał 3450 głosów elektorskich szlachty.

 Wojnę z Imperium osmańskim i jego lennikami kontynuował później, jako król Polski, wchodząc w międzynarodowe układy. Nie doczekał jednak jej zakończenia, trwały pokój osiągnięty został niespełna 3 lata po jego śmierci, już za panowania Augusta II Mocnego.

Panowanie

Korona z czapraka Jana III Sobieskiego

Korona z czapraka Jana III Sobieskiego

Pierwotnym głównym celem króla było zapewnienie Polsce silnej pozycji nad Bałtykiem oraz rewindykację i bezpośrednią inkorporację (lub złączenie unią personalną) Prus Książęcych. W tym celu zamierzał do neutralizacji stosunków polsko-tureckich oraz zawarcia bliskiej współpracy ze Szwecją i Francją. Program ten uzyskał miano „polityki bałtyckiej” Sobieskiego. Doraźnie, za najpilniejsze zadanie dla Rzeczypospolitej król Jan III Sobieski uznał zawarcie pokoju z Turcją, odzyskanie ważnego strategicznie Kamieńca Podolskiego i przerwanie nieustannego pasma wojen na południowych granicach państwa. W tym celu jesienią 1674 Rzeczpospolita wznowiła działania wojenne na froncie tureckim. Zdobyte zostało niemal całe Podole, a Kamieniec – zablokowany.

Atak kawalerii, Józef Brandt.

Atak kawalerii, Józef Brandt.

 W 1675 Sobieski odparł Tatarów spod Lwowa. W 1676 Tatarzy i potężna armia turecka znów przekroczyła Dniestr, ale nie potrafiła zdobyć Żurawna. Po rozejmie Kamieniec Podolski pozostał przy Turcji, lecz zwróciła ona Białą Cerkiew, zrezygnowała z haraczu, oddała brańców i zobowiązała się do poskromienia tatarskich i kozackich wypadów. Sobieskiemu nie udało się jednak stworzyć antymoskiewskiego układu polsko-muzułmańskiego, ani ostatecznie zabezpieczyć przed zagrożeniem tureckim, w związku z czym zmuszony był do prowadzenia niekorzystnej dla Polski polityki zbliżenia z Rosją przeciwko Turcji. Przez kolejnych 7 lat Polska nie prowadziła wojen.

Po okresie współpracy z Francją, Sobieski zdecydował się sprzymierzyć z habsburską Austrią. Jednym z jego skutków było zawarcie traktatu zaczepno-obronnego, w którym obie strony zadeklarowały się udzielić sobie pomocy na wypadek ataku ze strony Turcji.

Odsiecz Wiednia i schyłek panowania króla

Sobieski błogosławi atak wojsk polskich pod Wiedniem, akwarela Juliusza Kossaka

Sobieski błogosławi atak wojsk polskich pod Wiedniem, akwarela Juliusza Kossaka

W marcu 1683 Rzeczpospolita, wobec zerwania przymierza przez Francję, zawarła sojusz z cesarzem Leopoldem I przeciwko Turcji, będącej sojuszniczką Francji. Turcy szykowali się wtedy do wielkiej wyprawy wojennej i Sobieski obawiał się, że uderzą z terenu Podola na Rzeczpospolitą, na Lwów i Kraków. Fortyfikował więc te miasta i zarządził zaciąg do wojska. Turcja uderzyła jednakże na Austrię i po trzech miesiącach armia wielkiego wezyra Kara Mustafy obległa Wiedeń.

 Nie czekając na posiłki litewskie, Sobieski z wojskiem koronnym pomaszerował w błyskawicznym tempie (400 km w 8 dni) na odsiecz stolicy austriackiej.

Sułtan Murad IV w otoczeniu janczarów

Sułtan Murad IV w otoczeniu janczarów

Pod jego dowództwem, w dniu 12 września 1683 rozegrała się wielka bitwa pod Wiedniem, która zakończyła się pogromem Turków. Zginęło ich 15 000, a chrześcijan zaledwie 3000.

Papież Innocenty XI ustanowił z tej okazji na dzień 12 września święto imienia Maryi, które obchodzone jest po dzisiejszy dzień. 9 października, w marszu przez Węgry za cofającymi się Turkami, Sobieski odniósł jeszcze jedno znaczące zwycięstwo pod Parkanami, gdzie padło 9000 wrogów, a w grudniu wraz z całym swym wojskiem wrócił do Krakowa.

W 1684 Rzeczpospolita weszła w skład Świętej Ligi zawiązanej przez Austrię, Wenecję i papieski Rzym przeciwko Turcji.

Bitwa pod Parkanami, Juliusz Kossak

Bitwa pod Parkanami, Juliusz Kossak

Wojna z Turcją trwała więc dalej i w następnych latach Polacy podjęli kilka wypraw na Podole, Mołdawię i Wołoszczyznę, jednakże bez istotnych sukcesów militarnych. Przyczyniły się do tego intrygi nowej opozycji – Sapiehów, układających się z elektorem brandenburskim, Fryderykiem III.

W 1691 powziął wyprawę do Mołdawii, ale skończyła się ona niepowodzeniem. Po wyprawie, nie wierząc już w możliwość zrealizowania następnych pod jego bezpośrednim dowództwem, Sobieski zlecił budowę potężnych, nowoczesnych umocnień na granicy z Portą – Okopów Św. Trójcy i Szańców Panny Maryi. Sobieski zaczął chorować i dowództwo zaczął powierzać swoim zastępcom.

Polityka wewnętrzna

Atak husarii, Aleksander Orłowski

Atak husarii, Aleksander Orłowski

 Kierując się swym wielkim doświadczeniem wojennym, Sobieski zreformował wojska Rzeczypospolitej, zmieniając ich organizację i wyposażenie.Husaria pozostawała główną siłą przełamującą.

Jan III dążył do zreformowania państwa poprzez utworzenie silnego i sprawnego rządu królewskiego. W tym celu dążył do uporządkowania obrad sejmowych i ograniczenia roli sejmików. Dążył też do utworzenia w Polsce monarchii dziedzicznej, początkowo poprzez system elekcji następcy vivente rege, tzn. za życia króla. Działania te dwór przeprowadzał jednak niedyskretnie, co wywołało opór ze strony opozycji. Panowanie Sobieskiego, mimo podejmowanych przez króla prób zmian, było więc okresem dalszej degeneracji polskiego parlamentaryzmu.

Mecenat

Scutum Sobiescianum w Firmamentum Sobiescianum sive Uranographia 1690

Scutum Sobiescianum w Firmamentum Sobiescianum sive Uranographia 1690

 Sobieski zasłynął jako mecenas kultury. Roztoczył opiekę nad zdolnymi artystami, w tym architektami Tylmanem z Gameren i Augustynem Loccim, rzeźbiarzamii malarzami oraz humanistami, matematykami i astronomami. Wielu z nich  nobilitował. Zapewnił gdańskiemu astronomowi Heweliuszowi dożywotnią pensję i zwolnił jego browar z podatków za co ten odwdzięczył mu się nazywając nowo odkryty gwiazdozbiór „Tarczą Sobieskiego” (Scutum Sobiescianum).

Rynek Nowego Miasta z kościołem św. Kazimierza. Bernardo Bellotto

Rynek Nowego Miasta z kościołem św. Kazimierza. Bernardo Bellotto

Zgromadził dużą bibliotekę. Wybudował pałac w Wilanowie, ufundował kościół kapucynów (jako votum za wiktorię wiedeńską, gdzie spoczywa jego serce) i kościół św. Kazimierza (sakramentek) na Nowym Mieście w Warszawie oraz Kaplicę Królewską w Gdańsku .

Był honorowym członkiem pierwszego na świecie towarzystwa geograficznego Accademia cosmografica degli argonauti, założonego przez weneckiego franciszkanina Vincenza Marię Coronelliego.

Choroby, śmierć i następstwo

Апофеоз Яна III Собеского.  Чиро Ферри (1634-1689)

Апофеоз Яна III Собеского. Чиро Ферри (1634-1689)

Mimo iż władca wiele swojego czasu spędził na polach bitewnych, co sugerować mogłoby dobry stan zdrowia, pod koniec swojego życia był już mocno schorowany. Cierpiał między innymi na otyłość, podagrę, kamicę nerkową, nadciśnienie i zapalenie zatok.

Śmierć króla Jana III Sobieskiego nastała w Wilanowie 17 czerwca 1696. Przyczyną był atak serca, po długotrwałej chorobie. Jego żona Maria Kazimiera zmarła w 1716 roku w Blois, we Francji.

Oboje są pochowani na Wawelu w Krakowie. Serce króla spoczywa w kaplicy królewskiej (bł. Anioła z Akry) w kościele kapucynów w Warszawie.

Tron po Janie III Sobieskim przypadł Augustowi II Mocnemu, z saskiej dynastii Wettynów.

Przygotowane przez panią Annę Szczygielska  według materiałów Wikipedii

Zapis ten jest również dostępny w języku : rosyjski